✧ Chuyện nhỏ nhưng không nhỏ
Mình từng rất hay “ngứa mắt” với người khác:
– Sao bạn ấy nói chuyện kém duyên thế?
– Sao bạn đó hay đăng mấy thứ màu mè giả tạo vậy?
– Sao có người cứ phải kiểm soát từng chút một?
Những dòng ấy chỉ là suy nghĩ thoáng qua, mình chẳng nói ra, chẳng ai biết. Nhưng nó ở trong đầu mình thường xuyên và mệt mỏi. Tệ hơn, mình còn hay phán xét chính bản thân:
– Mình không được làm cái này cái kia.
– Mình thật tệ khi nổi giận với con.
– Mình yếu đuối quá, chẳng làm được gì nên hồn.
Sau này, nhờ đọc sách của Gabor Maté, mình mới hiểu:
“Phán xét là một cơ chế tự vệ. Khi ta phán xét người khác, ta đang tránh tiếp xúc với chính nỗi đau chưa lành bên trong mình.”
✧ Phán xét không làm ta xấu, nó làm ta xa chính mình
Gabor Maté là bác sĩ nổi tiếng về chấn thương tâm lý đã chỉ ra rằng:
“Chúng ta trở nên phán xét khi ta bị tổn thương, khi ta không có không gian để cảm nhận hoặc không được phép biểu đạt nỗi đau từ thời thơ ấu.”
Khi còn nhỏ, nếu:
• Ta bị người lớn chê cười, so sánh, hoặc kỳ vọng cao
• Ta phải gồng lên để “ngoan”, “được yêu”, “được công nhận”
→ Ta học cách chặn cảm xúc thật, và thay vào đó là một “giọng nói nội tâm” luôn đánh giá bản thân, người khác, hoàn cảnh.
Phán xét lúc ấy là cách để ta tạm thời cảm thấy mình an toàn hơn, cao hơn, hoặc ít bị tổn thương hơn.
✧ Phán xét là gì dưới góc nhìn tâm lý?
• Là sự đánh giá đúng/sai, tốt/xấu, thường được hình thành từ khuôn mẫu quá khứ hoặc giọng nói của những người từng khiến ta thấy mình chưa đủ.
• Không giống sự quan sát trung tính phán xét luôn mang theo một lớp cảm xúc tiêu cực, thường là giận dữ, thất vọng, khinh miệt hoặc xấu hổ.
• Và điều đau lòng là: ta dùng nó với chính mình nhiều hơn ta nghĩ.
✧ Khi ta phán xét người khác, ta đang che giấu điều gì trong mình?
Một vài ví dụ đời thường:
• Khi bạn thấy người khác khoe khoang, hãy hỏi:
“Mình có từng cảm thấy bị so sánh, thiếu nổi bật, không được ai thấy không?”
• Khi bạn thấy người khác lười biếng, hãy hỏi:
“Mình có từng bị ép phải cố gắng mọi lúc đến mức ghét cả sự nghỉ ngơi không?”
• Khi bạn thấy bản thân quá yếu đuối, hãy hỏi:
“Ai đã từng khiến mình tin rằng cảm xúc là thứ đáng xấu hổ?”
Gabor Maté gọi đây là “cơ chế sống còn cảm xúc” (emotional survival strategy) – thứ ta phát triển từ nhỏ để sống sót trong một môi trường không đủ an toàn để ta là chính mình.
✧ Từ phán xét → tới thấu cảm → rồi đến tự do
Không ai dạy ta từ nhỏ rằng mình có thể cảm thấy khó chịu mà không cần kết luận người kia xấu. Cũng không ai dạy ta rằng mình có thể sai mà vẫn xứng đáng được yêu.
Nhưng hôm nay, ta có thể học điều đó.
Ta có thể dừng lại, và nói với bản thân:
“À, mình đang thấy khó chịu vì có điều gì đó trong mình chưa được chữa lành. Mình không sai. Mình chỉ đang cần được thấy – được nghe – được ôm trọn.”
Gợi ý phản tư LunaSoul – viết cùng bạn:
- Gần đây mình hay phán xét ai nhất? (Một người cụ thể, hay chính bản thân?)
- Điều gì trong họ khiến mình khó chịu – và cảm xúc gốc của mình là gì?
- Có điều gì bên trong mình từng bị tổn thương liên quan đến điều đó không?
- Mình có thể nói gì nhẹ nhàng hơn, tử tế hơn – thay vì câu phán xét ấy?
“Phán xét không làm bạn xấu. Nó chỉ là một tín hiệu cho thấy nội tâm bạn đang mỏi mệt và cần được ôm lại bằng yêu thương.”
Viết ra là một cách để bạn ôm lại chính mình.
LunaSoul ở đây cùng bạn trở về.
